Ten typ obejmuje zadania optymalizacyjne z geometrii przestrzennej: spośród brył spełniających podany warunek szukamy tej, której objętość, pole powierzchni albo inna wielkość jest największa lub najmniejsza. Wielkość tę zapisujemy jako funkcję jednej zmiennej — promienia, wysokości albo krawędzi — i wyznaczamy dziedzinę tej funkcji z warunków geometrycznych. Potem szukamy jej wartości największej lub najmniejszej, czyli w tej dziedzinie.
Obliczamy z i z , a z jej znaku odczytujemy przedziały monotoniczności. Z funkcja jest rosnąca na przedziale, na którym , i malejąca na przedziale, na którym . Jeśli funkcja rośnie na przedziale i maleje na przedziale , to w punkcie ma maksimum — jedno z — a jest jej największą wartością w całej dziedzinie . Tak samo uzasadniamy, że funkcja ma wartość najmniejszą.
Dziedzinę wyznaczamy z warunków zadania: wszystkie wymiary bryły muszą być dodatnie, a dodatkowe ograniczenia — np. największy dopuszczalny wymiar albo warunek na sumę krawędzi — mogą ją zawęzić. Miejsce zerowe pochodnej, które nie należy do dziedziny, odrzucamy. Jeśli pochodna nie zmienia znaku w dziedzinie, funkcja jest monotoniczna i wartość największą lub najmniejszą może przyjąć tylko na krańcu przedziału — o ile ten kraniec należy do dziedziny.
Zadania optymalizacyjne spoza geometrii zostały zebrane w osobnym typie .
Wzór funkcji i jej dziedzina
W tym wariancie zapisujemy wielkość, którą optymalizujemy, jako funkcję jednej zmiennej i wyznaczamy jej dziedzinę. Z warunku podanego w treści wyznaczamy pozostałe wymiary bryły w zależności od wybranej zmiennej i podstawiamy je do wzoru na objętość lub pole powierzchni. Dziedzinę tworzą te wartości zmiennej, dla których wszystkie wymiary są dodatnie i spełniają pozostałe warunki zadania.
W tym zadaniu suma wysokości ostrosłupa i promienia okręgu opisanego na podstawie jest stała, więc wysokość wyrażamy przez promień, a krawędź podstawy — z zależności między promieniem a bokiem trójkąta równobocznego.
Tutaj dana jest odległość środka podstawy stożka od tworzącej, więc promień wyrażamy przez wysokość z w przekroju osiowym.
Tutaj wymiary szkieletu odczytujemy z rysunku, a łączną długość listewek wyrażamy przez ich grubość. Dziedzinę wyznaczają nierówności, które zapewniają, że wszystkie wymiary na rysunku są dodatnie.
Największa wartość wielomianu
W tym wariancie badana funkcja jest wielomianem trzeciego stopnia — najczęściej to objętość bryły o danym polu powierzchni albo o danych zależnościach między wymiarami. Pochodna jest wtedy trójmianem kwadratowym, więc jej znak odczytujemy z miejsc zerowych i kierunku ramion paraboli. Dodatnie stałe czynniki, np. , możemy pominąć, bo nie zmieniają argumentu, dla którego funkcja ma ekstremum.
W tym zadaniu wzór funkcji i jej dziedzina są dane, więc od razu obliczamy pochodną i badamy jej znak.
Tutaj z pola powierzchni całkowitej walca wyznaczamy iloczyn promienia i wysokości, więc objętość od razu zapisujemy jako wielomian zmiennej .
Tutaj we wzorze występuje stała , więc miejsce zerowe pochodnej i szukana wysokość zależą od tej stałej; sprawdzamy, że miejsce zerowe należy do dziedziny.
Funkcja ze zmienną w mianowniku
W tym wariancie badana funkcja ma zmienną w mianowniku. Pochodną obliczamy z , a dla ilorazu korzystamy ze wzoru:
Otrzymaną pochodną zapisujemy jako jeden ułamek. Jego mianownik jest dodatni, więc znak pochodnej, a zatem i monotoniczność funkcji, zależy tylko od znaku licznika.
W tym zadaniu znamy objętość graniastosłupa, a szukamy najmniejszego pola powierzchni całkowitej: wysokość jest odwrotnie proporcjonalna do kwadratu krawędzi podstawy, więc w polu pojawia się składnik z krawędzią w mianowniku.
Tutaj wzór funkcji jest ilorazem wielomianów, więc stosujemy wzór na pochodną ilorazu; stały czynnik przed ułamkiem możemy pominąć.
Tutaj krawędź podstawy jest ograniczona z góry, a miejsce zerowe pochodnej leży poza dziedziną. Pochodna jest ujemna w całej dziedzinie, więc najmniejszą wartość funkcja przyjmuje na jej prawym krańcu.
Objętość z pierwiastkiem
W tym wariancie wysokość stożka obliczamy z , więc wzór na objętość zawiera pierwiastek. Zamiast różniczkować taką funkcję, wprowadzamy czynniki pod pierwiastek: objętość jest największa wtedy, gdy największe jest wyrażenie pod pierwiastkiem, bo funkcja jest rosnąca. Badamy więc pochodną wielomianu spod pierwiastka.
Funkcja kwadratowa — wierzchołek paraboli
W tym wariancie optymalizowana wielkość jest — tak jest w zadaniach z matury podstawowej, w których krawędzie prostopadłościanu powiązano zależnościami liniowymi. Pochodna nie jest potrzebna: funkcja o współczynniku przyjmuje wartość największą w wierzchołku paraboli. Z jego pierwsza współrzędna to:
Sprawdzamy jeszcze, że należy do dziedziny. Zadania optymalizacyjne, w których badana funkcja jest kwadratowa, zostały zebrane w osobnym typie .

.png)